Pusztai affaire

Inleiding

Dr. Arpad Pusztai werd in 1998 wereldberoemd toen hij in publieke media de voorlopige resultaten van zijn experimenten verkondigde. Hij claimde dat de voedingsexperimenten met ggo-aardappelen die hij op dat moment uitvoerde bij ratten tot afwijkingen leidde in het verteringskanaal. Iets wat volgens hem enkel kon verklaard worden door de techniek van het genetisch modificeren zelf. In plaats van met zijn vindingen een normaal proces van peer-review te volgen, maakte Dr. Pusztai zijn voorlopige bevindingen bekend in het programma “World in Action” op de Britse TV. Deze zaak werd in Engeland en ver daarbuiten bekend als de Pusztai affaire. De gevolgen van deze affaire waren enorm, ze betekenden het einde van de verkoop van genetisch gemodificeerde producten in Europa en tot op de dag van vandaag wordt deze affaire misbruikt door tal van belangengroepen om de zogezegde onveiligheid van transgene gewassen aan te klagen.

Aanloop

In 1995 schreef The Scottish Office of Agriculture, Environment and Fisheries Department (SOAEFD) een 3-jarig project uit met de titel “Genetic engineering of crop plants for resistance to insect and nematode pests: effects of transgene expression on animal nutrition and the environment.” Het belangrijkste objectief van deze studie was, “To identify genes encoding antinutritional factors which will be suitable for transfer into plants to enhance their resistance towards insect and nematode pests, but will have minimum impact on non-target, beneficial organisms, the environment, livestock fed on these plants, and which will present no health risks for humans either directly or indirectly through the food chain”. De rol van het Rowett Research Institute (RRI), de toenmalige werkgever van Dr. Pusztai, bestond erin een chemische analyse van de transgene planten uit te voeren en korte (10d) en lange (3m) termijn voedingsexperimenten op ratten uit te voeren. Het is in dit wetenschappelijke kader dat de experimenten van Dr. Pusztai gekaderd moeten worden.

De ggo-aardappelen die ter discussie stonden hadden een soortvreemd gen ontvangen uit sneeuwklokje, dat instaat voor de productie van een lectine. Lectines zijn suikerbindende eiwitten die ondermeer ingezet worden om planten beter bestand te maken tegen insecten. Het onderzoek van Dr. Pusztai werd uiteindelijk toch gepubliceerd, zonder peer-review, in The Lancet met als titel; “Effect of diet containing genetically modified potatoes expressing Galanthus nivalis lectin on rat small intestine“. De aardappelen in kwestie waren een louter onderzoeksproject om na te gaan in hoeverre de parentale en transgene lijn equivalent zijn en werden bijgevolg ook nooit gecommercialiseerd.

De korte versie

De uitgevoerde experimenten van Pusztai werden geanalyseerd door verschillende expertgroepen, wat leidde tot volgende conclusies.

  • Zwak experimenteel design, mogelijks nog verergerd omwille van de totale afwezigheid van blinde metingen, wat resulteert in ongewilde biased resultaten
  • Onzekerheid over de chemische samenstelling van de ggo-aardappelen ten opzichte van de niet ggo-aardappelen.
  • Mogelijke verschillen in de samenstelling van het dieet omwille van niet systematische verrijking van bepaalde diëten om aan de Home Office en andere vereisten te voldoen.
  • Het lage aantal dieren gebruikt voor de verschillende diëten (allen niet-standaard diëten).
  • Het gebruik van de verkeerde statistische technieken voor het analyseren van de resultaten.
  • De afwezigheid van consistentie in de bevindingen zowel binnen als tussen de verschillende experimenten.

De verschillende onzekerheden die uit deze experimenten naar voor komen zouden extreme voorzichtigheid met zich mee moeten brengen aangaande de eventuele besluiten die men hieruit zou willen trekken. Om overtuigend te zijn, zou een veel beter experimenteel design nodig zijn, met stringente controles, zaken waaraan de experimenten van Dr. Pusztai niet voldoen. Het onderzoek is bijgevolg niet bruikbaar om enige zinnige besluitvorming op te baseren en al zeker niet de gezondheidsrisico’s voor alle ggo’s die Dr. Pusztai eruit dacht te kunnen besluiten.

Verloop van de zaak

Op het moment dat Dr. Pusztai afwijkende resultaten opmerkte bij zijn experimenten viel dit volgens hem enkel te verklaren door de techniek genetische modificatie op zich. In plaats van, zoals gewoonlijk, zijn bevindingen te publiceren via peer-review in een wetenschappelijk tijdschrift, vond hij het nodig om in prime time op TV de zogenaamde gevaren van genetische gemodificeerde gewassen met de natie te delen. Dit deed hij dan ook tijdens een interview in het programma ”World in Action” op 10 augustus 1998. Al snel werd het onderzoeksinstituut waar Dr. Pusztai werkzaam was (RRI) overstelpt door vragen van journalisten omtrent het aangaande onderzoek van Dr. Pusztai. De directeur van het RRI, Robert James sprak van “a megacrisis we didn’t remotely anticipate”, liet de experimenten van Dr. Pusztai nakijken en concludeerde dat ze een totale knoeiboel (muddle) waren, liet het laboratorium afsluiten, gaf Pusztai’s notities aan een audit comité en stuurde Dr. Puzstai zelf met onbepaald verlof.

In oktober 1998 werd het rapport van het audit comité bekend gemaakt, hun besluit stelde dat Pusztai’s data de conclusie dat de transgene planten een negatief effect hadden op groei, orgaanontwikkeling of immune functies niet ondersteunden. Naar aanleiding van dit auditrapport vond Pusztai een aantal wetenschappers en ex-collega’s bereid om het voor hem op te nemen, dit leidde tot een mededeling van Lee en Tyler in februari 1999. “Those of us who have known Dr. Pusztai’s work or have collaborated with him, were shocked by the harshness of his treatment by the Rowett and even more by the impenetrable secrecy surrounding these events. It is an unacceptable code of practice by the Rowett and its Director, Professor James, to set themselves up as arbiters or judges of the validity of the data which could have such a profound importance not only for scientists, but also for the public and its health.” De mededeling concludeerde, “There is no doubt in our minds that the reviews will remove the stigma of alleged fraud and will restore Dr. Pusztai’s scientific credibility.”

De experimenten werden uiteindelijk door verschillende instanties en wetenschappelijke expertgroepen gereviewed. Een comité van 6 wetenschappers van de British Royal Society werd in april 1999 samengebracht om de data van Pusztai te reviewen kwamen tot de omgekeerde conclusie als degene die de mensen die Pusztai trachten te verdedigen verwachtten. Het comité stuurde het materiaal van Pusztai, het Rowett instituut en andere wetenschappelijke bronnen uit naar verschillende wetenschappers met expertise in statistiek, klinische trials, fysiologie, nutrition, kwantitatieve genetica, groei en ontwikkeling. Het comité kwam in juni 1999 met een samenvattend besluit na analyse van de verschillende opinies die ze van bovenstaande wetenschappers ontvangen had. De consensus was dat experimenten slecht gedesigned waren, de statistische analyse verkeerd en resultaten inconsistent.

Uiteindelijk slaagde Pusztai er toch in om zijn studie samen met een collega te publiceren in the Lancet. The Lancet kreeg hierom een berg kritiek over zich heen, de U.K.’s Biotechnology and Biological Sciences Research Council noemde de publicatie van deze studie door The Lancet bv. onverantwoordelijk. De hoofdredacteur van het blad, Richard Horton, verdedigde de publicatie ervan hoofdzakelijk door te stellen dat, ook al was het onderzoek enorm controversieel, dat het publiek recht had op de data zelf. “I would like to see [this work] published in the public domain so that fellow scientists can judge for themselves . . . if the paper is not published, it will be claimed there is a conspiracy to suppress information”. Reeds in dezelfde editie van The Lancet publiceerden de editors een kritische analyse van het werk van Pusztai. Andere kritische analyses van het werk van Pusztai in de Lancet vind je hier, hier, hier en hier.

In 2003 werd in Nature Biotechnology nog een commentaar gepubliceerd dat ingaat op de zaak, Pusztai’s flawed science en de gevolgen van de zaak. In 2004 wijdden Fedoroff NV, and Brown NM een hoofdstuk in een boek aan deze zaak, die de aanloop, het verloop en de experimenten zelf beschrijven en analyseren.

Uiteindelijk bleken de experimenten van Pusztai slecht uitgevoerd, de statistiek verkeerd toegepast en de resultaten inconsistent, het kwaad was echter al lang geschied. De verkoop van genetische gemodificeerde producten in Europa, tot dan zeer succesvol, werd bijna volledig stopgezet. En tot de dag van vandaag zijn er nog vele belangengroepen die deze extreem slecht uitgevoerde wetenschappelijke experimenten, waar niets zinnigs uit besloten kon worden, misbruiken om een anti-ggo agenda door te drukken.

De experimenten zelf

Sinds de publicatie van het onderzoek van Pusztai in The Lancet zijn de experimenten en de daaruit bekomen data voor iedereen toegankelijk. Uitgebreidere analyses kunnen nagelezen worden in de hierboven reeds gerefereerde studies en analyses van verschillende wetenschappers. Ook op academicsreview werd naar aanleiding van een hoofdstuk in het boek van Jeffrey Smith, Genetic Roulette, een pagina aan deze mythe besteed.

Ratten werden tijdens de experimenten 3 verschillende diëten toegevoegd, (i) pure aardappelen, (ii) aardappelen waaraan GNA (lectine) in pure vorm was toegevoegd en (iii) ggo-aardappelen die het lectine tot expressie brengen. Sommige ratten kregen rauwe aardappelen toebedeeld, het is echter geweten dat rauwe aardappelen toxisch zijn voor ratten en tot afwijkingen in het gastro-intestinale systeem kunnen leiden. Zoals uit de tabel blijkt konden uit de experimenten vele verschillen waargenomen worden, niet enkel bij ggo-aardappelen (rechter kolom), de veranderingen in crypt lengte blijken op een redelijk random manier verspreid over alle situaties.

Uit het gepubliceerde werk van Pusztai blijkt dat de ggo-aardappelen sterk afwijkten wat betrof zetmeelconcentratie, glucosepolymeren, lectines (GNA) en trypsine en chymotrypsine-inhibitoren ten opzichte van de parentale lijn.  Echter liet Dr. Pusztai het na om zijn experimenten uit te testen op een range van aardappellijnen om uit te maken of deze afwijkingen terug te brengen waren op de genetische modificatie an sich of te wijten waren aan natuurlijke variatie. Een latere studie bevestigde deze variaties tussen verschillende aardappellijnen. Wat Pusztai waarschijnlijk niet wist, omdat hij noch een plantenveredelaar noch plantenbioloog is, is dat dergelijke variatie een bijproduct is van in vitro celkweek via een callus  (somaklonale variatie) gevolgd door regeneratie van de plant zelf.

Een volgende tekortkoming in de studies van Dr. Pusztai was het feit dat het dieet van de ratten amper 6% eiwit bevatte. Er is overtuigend wetenschappelijk bewijs voor het feit dat een tekort aan eiwit, zeker bij zich ontwikkelende ratten, de groei, ontwikkeling, levermetabolisme en immuunfuncties van ratten schaden. Ewen en Pusztai claimen dat de afwijkingen die gezien worden biologische gevolgen zijn van het proces van genetisch modificeren, een claim die makkelijk te maken is, maar zo goed als onmogelijk hard te maken omdat de afwijkingen (zie tabel) overal waargenomen worden en niet enkel bij ggo-aardappelen.

Het feit dat het design van het experiment gedurende het experiment zelf nog werd aangepast en er ook een heel beperkt aantal ratten gebruikt werden, niettegenstaande de grote hoeveelheid aan verschillende groepen, zorgen ervoor dat de meeste resultaten statistisch niet te analyseren waren. De enkele resultaten die wel significant bleken te zijn bleken op een relatief random manier verspreid te zijn over de verschillende groepen, wat duidelijk besluitvorming zo goed als onmogelijk maakt.

Besluit

De experimenten van Dr. Pusztai waren dermate slecht gedesigned en zwak uitgevoerd dat er uiteindelijk geen zinnig besluit uit te trekken valt. Had Dr. Pusztai zijn bevindingen en experimenten via peer-review laten beoordelen door collega wetenschappers, zou er kritiek gekomen zijn op zijn experimenten, zouden de experimenten opnieuw uitgevoerd zijn op een gedegen manier en zouden de bevindingen hiervan gepubliceerd zijn in een wetenschappelijk tijdschrift, na peer-review. In plaats daarvan besloot Dr. Pusztai zijn 5 minutes of fame na te streven door in prime time op de televisie te verkondigen dat zijn experimenten bewezen dat niet enkel deze specifieke ggo-aardappelen een gevaar voor de gezondheid betekenden, maar dat dit volgens hem zo was voor alle ggo’s, omdat de gevolgen volgens hem te wijten waren aan de techniek op zich. Claims die achteraf gezien op niets gebaseerd waren, maar die niettegenstaande een enorme invloed (in negatieve zin) gehad hebben op hoe Europa naar ggo’s kijkt…

Ook al kon men aantonen dat niets van wat Dr. Pusztai beweerde correct was, was het kwaad al lang geschied. Tot op vandaag misbruiken heel wat belangengroepen de experimenten van Puzstai om mensen bang te maken voor de zogezegde negatieve gezondheidseffecten van ggo’s. Het feit blijft echter, dat tot op de dag van vandaag geen enkel wetenschappelijk onderzoek heeft kunnen bevestigen dat het proces van genetische modificatie op zich gevaarlijker zou zijn dan andere veredelingsmethoden zoals kruisingsveredeling of mutagenese.